Ik zou lang willen leven

ettyVolgens mij ligt het boek nu in de winkel. Ik had de drukproeven al thuis, dus heb ik gisteren en vandaag gelezen: Ik zou lang willen leven – Het verhaal van Etty Hillesum. Voor mij is het een introductie, ik heb de dagboeken van de op 15 januari 1914 in Middelburg geboren Joodse vrouw niet gelezen. Die dagboeken schreef ze in de jaren 1941-1943. Eind november van dat jaar werd ze in Auschwitz vermoord, 29 jaar jong. Haar dagboeken werden vanaf 1981 uitgegeven, vooral dankzij Klaas Smelik, de zoon van één van de geliefden van Etty. Klaas is nu directeur van het Etty Hillesum Onderzoekscentrum van de Universiteit Gent. Hij schreef dit boek, samen met jeugdboekenschrijfster Janny van der Molen.

Ik had me niet gerealiseerd, hoe moeilijk ik het zou vinden om over dit boek te schrijven. Vele gedachten en ideeën van Etty Hillesum, zoals die in dit boek naar voren komen, roepen bij mij weerstand op. Aanvaarden, geduld oefenen, begrip proberen te hebben voor de mensen die je willen vernietigen, niet willen onderduiken omdat je samen met je volk ‘het lot’ – het Massenschicksal – wil ondergaan. Ik geloof niet dat ik zo’n strijdbaar type ben, en ik kan me moeilijk in de oorlogsomstandigheden verplaatsen, al helemaal niet in de omstandigheden van Joodse mensen tijdens de oorlog. Maar, zoals ik er nu tegenaan kijk, als de kans zich voordeed zou ik wel onderduiken.

Wat ik lastig vind: je leest de tekst van een vrouw, die zich opgeofferd heeft voor haar volk. Dat dwingt alle mogelijke respect en eerbied af. Maar er zit nog een andere kant aan de zaak. Etty Hillesum ging in 1941 een dagboek bijhouden op aanraden van haar therapeut Julius Spier, een uit Duitsland gevluchte ex-bankier die in Amsterdam een praktijk runde als handlijndeskundige. Het schrijven in een dagboek zou haar van haar ‘innerlijke verstoppingen’ kunnen afhelpen, en zou een goed middel zijn om ‘haar hoofd en hart op orde te krijgen’. Er komt een Duitse term voorbij: hineinhorchen – ‘het horen naar wat binnen in je leeft’. Daar is Etty vooral mee bezig. Haar dagboeken zijn voor een belangrijk deel het verslag van die innerlijke zoektocht. Een onderneming, die haar zelfs verder voert (pagina 57): ,,Wat begonnen was als zoektocht naar de wortels van haar eigen onrust, groeide nu uit tot iets veel groters. Het ging nu niet alleen meer om het luisteren naar haar eigen innerlijke stem, maar ook naar die van andere mensen en zelfs die van de wereld.” Dat is nogal wat.

etty2Een handlijndeskundige, daar moet je al in geloven. Als de patiënt – in dit geval Etty – ook nog eens verliefd wordt op die man die twee keer zo oud is, dan vrees ik dat het dagboek filosofisch en spiritueel zal zijn, maar dat de tekst mij niet zal bereiken. Klaas Smelik schrijft dat ‘Etty pleit voor medelijden met de beulen en zij heeft grote interesse voor hun psychische problemen’ (pag. 49). Ze vindt wel – vervolgt hij – dat het nazisme moet worden bestreden. Waarbij ze uitdrukkelijk van mening blijft, dat niet de mensen, maar het systeem dat de mensen misbruikt, misdadig is.

Etty Hillesum werkte voor de Joodse Raad, en ging namens die Raad ook aan de slag in kamp Westerbork. Ze zag wat er gebeurde en had geen twijfels over het doel van de nazi’s (pagina 30): ,,Het gaat om onze ondergang en onze vernietiging, daarover hoeft men zich geen enkele illusie meer te maken.” Ze accepteerde die doem.

Klaas Smelik en Janny van der Molen hebben een boeiende introductie geschreven op leven en dagboeken van Etty Hillesum. Ze bewonderen haar, dat zou je een bezwaar mogen noemen. Misschien is de oorlog nog te dichtbij om een echt gewogen en afstandelijk boek te schrijven over Etty. Misschien zitten we daar ook helemaal niet op te wachten.

Een meerwaarde in dit boek is, dat Klaas Smelik als zoon van één van de geliefden van Etty, bijna uit de eerste hand kan rapporteren. Zijn vader Klaas senior was volgens zijn zoon een bijzonder goede, beeldende verteller. Zo heeft vader Klaas de volgende scène wel eens voor zijn zoon voorgespeeld (pagina 66): ,,’Godverdomme, Etty, blijf hier! Laat je niet door die rotmoffen afmaken!’ Etty stond daar en het stond vast dat zij naar Westerbork zou gaan. Dus ik zei: ‘Godverdomme, blijf hier!’ en ik pakte haar vast. Zij maakte zich van mij los en ging op anderhalve meter van mij staan. Zij keek mij aan met een heel vreemde blik en zei: ‘Jij begrijpt mij niet.’ Ik zei: ‘Nee, ik begrijp er geen godverdomme van, natuurlijk niet. Blijf dan toch hier, sufferd!’ Toen zei ze: ‘Ik wil het lot van mijn volk delen.’ Toen zij dat had gezegd, wist ik dat alles verloren was. Zij zou nooit bij ons komen. Toen is zij weggegaan.”

Ik begrijp Klaas senior.

Janny van der Molen en Klaas Smelik: Ik zou lang willen leven. Over de dagboeken en brieven van Etty Hillesum 1941-1943 – Uitgeverij Balans, 160 pagina’s, 17,50 euro. Boekpresentatie vrijdag 17 januari om 13.30 uur in de Burgerzaal van het voormalige stadhuis van Middelburg.

 

Dit bericht is geplaatst in Biografie, Tweede Wereldoorlog met de tags , . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.