80 jaar oorlog

We noemen het de Tachtigjarige Oorlog, van 1568 tot 1648. Toen is Nederland geboren. Het Rijksmuseum in Amsterdam laat beeldende ooggetuigen spreken. Ook Zeeuwse. In een toegankelijk geschreven overzicht van conservator Gijs van der Ham wandelen we langs de hoogtepunten.

door Jan van Damme

Nu is de maat vol. We plaatsen een slagboom op de brug over het Schelde-Rijnkanaal, alle verlaten douaneposten op de Zeeuws-Vlaamse grens worden weer bemand, de Brouwersdam wordt doorgestoken en wie via de Grevelingendam Zeeland binnen wil, moet tol betalen. Inrijtaks. Zeeland fier en zelfstandig, los van het bedillerige Den Haag. Commissaris van de Koning Han Polman hangt zijn ambtsketting aan de wilgen en wordt op het schild gehesen als Zeeuws opperhoofd met een oostelijk accent. Koning Willem-Alexander in hoogst eigen persoon meldt zich als Eerste Edele voor de Staten van Zeeland.

Stelt u zich eens voor. Opstand, revolte. Rutte en consorten, bekijk het maar. De Zeeuwse leeuw brult. Wat zou er gebeuren? Zouden de mariniers ingezet worden om Zeeland tot de orde te roepen? Nou, nu zijn ze niet meer welkom. Misschien levert Damen in Vlissingen snel schepen, waarmee de toegang tot Antwerpen kan worden bewaakt. Het Nederlands staatsbestel kraakt in zijn voegen, Brussel blijkt weer een tandeloze tijger. De Zeeuwse vlag wappert fier van de Lange Jan in Middelburg. Zeeland zelfstandig.

collectie Rijksmuseum
Hemd, vermoedelijk gedragen door Hendrik Casimir van Nassau-Dietz tijdens de bestorming van een fort bij Hulst in 1640. De Oranjetelg was slechts 28 jaar oud, toen hij door een kogel in zijn rug werd getroffen. Zijn bebloede hemd werd door de familie bewaard, evenals enkele stukjes bot. Omdat het een kwetsbaar stuk is wordt het zelden getoond.

Het is een raar verhaal voor deze tijd. Maar denkt u zich eens in hoe het was, zo’n 450 jaar geleden. In de Lage Landen had de Spaanse koning Filips II het voor het zeggen. Zijn gezag was van God gegeven, dachten velen. Flink wat Hollandse en Zeeuwse edelen en steden wilden meer ruimte, minder financiële druk, het gezag in Madrid werd als verstikkend ervaren. Ook de vrijheid van godsdienst speelde een rol.  Sommige morrende edelen werden meteen onthoofd, zoals Egmont en Horne in Brussel. Anderen namen op tijd de wijk en bleken in staat een eigen leger op de been te brengen, zoals Willem van Oranje. Rumoer, wapengekletter, chaos. Niemand wist precies wat er gebeurde. Het ging zoals het ging en geleidelijk aan groeide daar de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Ontstaan door toeval, misschien ook ontstaan uit nood. In elk geval bekrachtigd en erkend in de Vrede van Munster in 1648. Daarmee kwam er een eind aan de periode die we later de Tachtigjarige Oorlog zijn gaan noemen.

Die tachtig jaar staan centraal in de pas geopende expositie in het Rijksmuseum in Amsterdam. ‘80 jaar oorlog’, is de titel. Met als toevoeging: ‘De geboorte van Nederland’. ,,Je mag het mijn tentoonstelling noemen‘’, zegt conservator Gijs van der Ham. Hij is bekend in Zeeland, in 1990 promoveerde hij op het standaardwerk ‘Zeeland 40-45′. We ontmoeten hem in de hal van het altijd drukke Rijksmuseum. Na de toegangspoortjes linksaf, naar de afdeling voor tijdelijke exposities. De ‘geboorte van Nederland’ beslaat elf zalen, er zijn negen thema’s zoals ‘Chaos’, ‘Orde’, ‘Verdreven’, ‘In oorlog’ en ‘Vrede’. We zien ongeveer tweehonderd voorwerpen – schilderijen, tapijten, wapens, originele verdragen, triomfbekers – waarvan een derde uit de eigen collectie van het Rijksmuseum en tweederde in bruikleen.

Het was een hele klus om alles bij elkaar te krijgen, vertelt Van der Ham. In feite is hij vijf jaar geleden al begonnen met de eerste voorbereidingen. Wat hij wil laten zien is de worsteling, de strijd vanuit verschillende invalshoeken: ,,We hebben het over het ontstaan van Nederland en België. Toen de opstand begon was een eigen staat niet het doel, dat mogen we niet vergeten. Niemand wist aanvankelijk waarheen het oproer zou leiden. Het was een uitzichtloos gedoe. Het conflict begon als een opstand, rond 1568. Pas na twintig jaar, toen de Staten Generaal het heft in handen namen, kon je van een echte oorlog spreken tussen twee staten. Rond 1590 stonden België en Nederland in de grondverf. Maar er is na die tijd nog wel pittig doorgevochten.‘’

collectie Ministerio de Educación, Cultura y Deporte
De hertog van Alva wilde strategisch gelegen steden voorzien van een citadel om daar Spaanse troepen te legeren. Kaart van Vlissingen circa 1568 met rechts de nog te bouwen citadel.

De strijd verandert voortdurend van karakter, victorie en nederlaag liggen dicht bij elkaar. Alle getoonde schilderijen en voorwerpen stammen uit de tijd van de Tachtigjarige Oorlog. Van der Ham noemt ze ooggetuigen. In de eerste zaal stuiten we op een groot gebrandschilderd raam, waarop Filips II in gebed is te zien. Het werd tussen 1557 en 1559 gemaakt voor de Sint-Janskerk in Gouda. In de ruimte klinkt het gezang van sopranen, ze zingen een aan de koning opgedragen mis. Twee uur later kijken we in de laatste zaal in een vitrine naar het vredesverdrag van Munster, met de handtekening van koning Filips IV. Tussen dat begin en eind komen we ‘sprekende’ ooggetuigen tegen, zoals het loden kistje waarin het hart van de in 1568 onthoofde graaf van Egmont wordt bewaard. In een vitrine liggen brokstukken van heiligenbeelden die tijdens de beeldenstorm werden vernield. Ze werden begraven in de dorpskerk van Doorn, zodat gereformeerde kerkgangers erover heen konden lopen. De beeldfragmenten werden pas een jaar of tien geleden teruggevonden.

collectie Rijksmuseum Amsterdam
Adriaen van de Venne: De zielenvisserij, 1614. Van de Venne had een atelier in Middelburg. Het is een ‘partijdig’, toen uiterst actueel schilderij dat toont hoe de Nederlanden in twee delen zijn uiteen gevallen. Volgens Van de Venne heeft de Noord-Nederlandse en gereformeerde kant de toekomst. In de bootjes redden gereformeerde predikanten ‘zielen’ uit het water. Rechts drijven ‘katholieke’ bootjes met monniken, priesters en een bisschop. Zij vissen mensen op en voorwerpen als een crucifix en een mijter, die door protestanten worden verafschuwd.

Voor de rest van de rondleiding zetten we onze Zeeuwse bril op, we hoppen door de hele provincie.

Expositie Rijksmuseum Amsterdam: ‘80 Jaar Oorlog, de geboorte van Nederland’ – te zien tot 20 januari 2019.
Gijs van der Ham: 80 jaar oorlog – Uitgeverij Atlas Contact, Rijksmuseum en NTR, 320 pagina’s, 25,- euro.

Dit bericht is geplaatst in Catalogus, Geschiedenis met de tags . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.