Phons Bakx, een portret

phonsZijn boek over colporteurs, zwervers en koekkramers komt later aan bod. Ik heb nog geen tijd gehad om het helemaal te lezen. Voor de krant zagen we in het boek aanleiding om een portret te maken van de schrijver Phons Bakx: een bijzondere Middelburger, een bijzondere Zeeuw. (foto Mechteld Jansen)

PZC van zaterdag 18 februari 2017

Geluk? Ik moet er een zware strijd voor voeren

Wereldberoemd in mondharpland, wereldberoemd in Middelburg. Phons Bakx maakt kunst en schrijft erover. Nooit zomaar in dienst van een baas. Maar wel met werkweken van soms zestig, zeventig uur.

door Jan van Damme

De vleesgeworden mondharp. Phons Bakx wrijft in zijn baard, schuift nadenkend zijn lange haar naar achteren. Na dertig jaar de zeer succesvolle ambassadeur geweest te zijn van een muziekinstrument dat, tot hij het wakker kuste, eeuwenlang een sluimerend bestaan leidde, is zo’n karakteristiek natuurlijk niet zo gek. Hij speelde mondharpmuziek in negen door hem opgerichte ensembles, optredens in heel West-Europa, cd’s, een boek, en veel radio – VPRO, waar anders. Die muzikale periode heeft Bakx afgesloten. Zijn mondharptrio is in ruste. Hij heeft zich weer op het schrijven geworpen. ‘De Rondgangers’ heet zijn nieuwste boek. Over de verdwenen volkscultuur van colporteurs, zwervers en koekkramers in Zeeland en de zuidelijke Nederlanden. Vers in de boekwinkel, ben je geneigd te zeggen. Wie het wil lezen zal het bij de schrijver moeten bestellen. Hij heeft geen boodschap aan partijen die geld aan zijn werk willen verdienen.

Ai, foutje. De verleiding om hem in het verlengde van zijn boek een zwerver te noemen, is groot. Maar niet juist, klinkt het stellig. Dat zal hij straks uitleggen.

Poes Bob neemt haar plek op de vensterbank in, boven de verwarming in het zonnetje. Achttien jaar geleden kwam ze van vijf huizen verder aangelopen, en is niet meer weggegaan. ,,Ze heeft mij uitgekozen’’, zegt Bakx. Ze ziet er goed uit, mooie zwarte vacht, maar ze is wel doof. Van het gescharrel voor de foto merkt ze niks. ,,Mag ik ook lachen, ik ben ijdel, een beetje dan toch, ziet het er niet te oude manachtig uit?’’ We hebben geluk. Van de viering van zijn 61ste verjaardag een dag tevoren heeft hij nog een gebakje over.

Een rijtjeshuis, middenin de Middelburgse Griffioenbuurt. Met volop groen erom heen, zoals dat ooit bedoeld was in de tijd van de tuindorpen. Binnen heeft Bakx het over ‘zijn museumpje’. We komen een duimpiano tegen. Een naaidoosje. Boekenplanken die bevestigd zijn aan geschilde wilgenstammen. Aan de muur een hele verzameling zelfgemaakte maskers, die hij ‘Het Dodenleger’ noemt: ,,Ik heb dat leger gemaakt aan de hand van een uitgebreide cultuurhistorische studie over het oeroude, voorchristelijke fenomeen ‘de wilde jacht’. Het is dus niet zomaar een verzinsel, het was bij de Germanen de benaming van een bovennatuurlijk verschijnsel.”

Phons Bakx is een bekende in het niet-alledaagse muziekland, onder meer als uitgever van ‘paramuziek’. Hij is ook een gekende Middelburger. Met een eigen typische manier van voorbij waaien, op de fiets of te voet. Phons, huj! Er zijn weinig stadgenoten die hem niet in hun publieke geheugen hebben opgeslagen. Lange tijd was hij een gewaardeerde horecagast. ,,Ah, cafés’’, zegt hij, ,,ik ben er veel geweest, ik heb daar echt mijn aandeel geleverd. Maar al dat lawaai, de harde live muziek, ik kan dat niet meer aan.”

Als we ons niet vergissen, klinkt er soms een Vlaamse tongval door.
,,Ik kom uit Sluis, jazeker. Mijn moeder vertelt me altijd dat ik in een koude nacht ben geboren. Het was 21 graden onder nul. De koudste nacht die zij ooit heeft meegemaakt. Mijn vader is al ruim 42 jaar dood. Mijn moeder leeft nog, ze is 89 jaar. Ze zaten in de vis, vader trok er met de haringkar op uit, ma deed de winkel. Als ouders zijn ze zeker van belang geweest, al was het in mijn tienerjeugd meer om me tegen hen af te zetten. Ik ging naar het katholieke Sint Eloy in Oostburg, precies in het jaar dat de Mammoetwet werd ingevoerd. Eerst havo, atheneum, dan terug naar havo. Ik heb de derde klas afgemaakt. Toen heb ik gezegd: genoeg nu. Ik was niet te programmeren, dat is het honderd procent geweest. Als iets me boeide, dan was ik de beste van de klas. Als het me niet boeide, deed ik mijn boek niet open. Er was een leraar natuurkunde, die nam me apart en zei: ‘Jij beheerst de klas, je trekt alle aandacht. Nu bepalen we eerst wie er les geeft: of jij of ik’. Ik heb toen de keuze aan hem teruggegeven . En voortaan bleef ik buiten die les. Mijn ouders konden me niet aan, mijn leraren wisten geen weg met me, van mijn veertiende tot mijn twintigste lokte ik veel boosheid uit. Ik ben drie keer van school gestuurd, ik ben aan een psycholoog voorgeleid en die wist totaal geen raad met me.’’

Hoe kijkt u daarop terug?
,,Met een dubbel gevoel, met een lach en toch ook wel iets van stoerheid. Het was keihard afzetten tegen het leven rond me, tegen autoriteit. Mijn revolte kwam vanuit een bitterheid in mijn dieper zittende persoon. Ik reageerde vanuit mijn buik, en niet zomaar vanuit het hoofd. Jazeker, ik heb nu een flinke buik. Maar serieus: ik wortelde in het emotioneel eigene, in de gevoelswereld, ik was aanwezig in de droom, in het voelen, ik was ook beschouwend. Die kant heb ik altijd voorrang gegeven boven het programmeren. Daardoor ben ik niet altijd even gemakkelijk begrepen.’’

Er was ook nog even sprake van de landbouwschool.
,,Eén jaar. Omdat ik ‘bouwgerige’ handen heb. Ik wilde graag houtvester, boswachter worden. Mijn ouders woonden toen bij het landbouwmuseum op Heille. Ik had daar kippen, geiten, schapen en wilde een kinderboerderij beginnen. Maar het liep anders. Ik leerde geestverwanten kennen. Met een groepje besloten we een beetje hippieachtig naar Ierland te trekken. Ik heb in Dublin twee jaar achtereen enkele maanden als straattekenaar gewerkt. Een meisje hielp me als collectrice: ‘would you like to help the artist’. Luka Bloom was er, toen een jonge Ierse singer-songwriter. Hij noemde me altijd Van Gogh. Liftend trok ik door Engeland en Frankrijk. Ik was verliefd op Dublin: 800.000 inwoners, 30.000 daklozen, de goorste stad van West-Europa. Mijn reizende jaren, 1974 en 1975. Daar ben ik mijn onrust kwijt geraakt en heb de rust van het thuis zijn ontdekt. Sindsdien ben ik zeker geen zwerver meer.’’

Er volgden enkele jaren in Heille. ,,Eigen grond”, zegt Bakx. Het was een tijd van schilderen en tekenen: ,,Ik heb me toen gedragen als kunstenaar.” En schrijven. ‘De Nachtzwaan’ was zijn debuut. Het was geen makkelijke tijd, de plaatselijke bestuurders wilden hem steeds ‘aan het werk’ krijgen.

,,Het was van belang dat ik Zeeuws-Vlaanderen verliet. Er was sprake van een conflict met de autoriteiten, ik bouwde grote weerspannigheid op, er zat veel onvrede in me. Door mijn overstap naar Middelburg in 1980 kwam ik in een betere plooi. Als schrijver, en als radioman bij de VPRO. Ik werd landelijk bekend als mondharpspeler. Op Koninginnedag van 1992 hadden radiomaker Walter Slosse en ik op de nationale radio een mondharpdag van acht uur lang. Er stond daarover ergens in een circulaire vermeld: ‘Ruil je koningin in voor een mondharp’. In Middelburg hadden we een illegale FM-zender vanuit de Bellinkstraat: RAM, Radio Als Middel. Die werd in 1986 opgerold, ik kreeg honderdvijftig gulden boete. In die jaren had ik een grote productiviteit. Hoewel ik niet bij een baas werkte, zat ik niet uit mijn neus te vreten. Al was ik in dienstverband niet inplaatsbaar, in eigen projecten maakte ik toch heel vaak werkweken van zestig tot zeventig uur.”

Hoe ging het op het – laten we zeggen – persoonlijke vlak?
,,Ik ben getrouwd geweest, twee keer. Niet lang. Het huwelijk is een institutionele binding, afgestemd op hoe de maatschappij functioneert. Waarschijnlijk ben ik te gecompliceerd om een verhouding op die manier gaande te houden. Ik geloof zeker in liefde, maar die kan zich uitermate moeilijk verhouden.”

Is Phons Bakx thuis in de huidige tijd?
,,Daar zit wel eens een moeilijkheid. Ik ben allergisch voor controle, zoals die nu in de wereld zit. De overgecontroleerdheid: er zijn meer dan 22 miljoen abonnees op draadloze communicatie, de telefoontjes. De leer van de toxicologie zegt: een stof is pas giftig, als die binnen een afgemeten gebied te veel voorkomt. Er staan in Nederland bijna 8,5 miljoen auto’s geregistreerd. Op die manier is de aanwezigheid van een auto wel langzaam giftig aan het worden. Nee, zelf heb ik er geen en zal ik ook niet hebben.”

En toch gelukkig?
,,Ik heb nog steeds behoefte om iets uit te dragen. Met muziek, schilderijen, boeken, mijn maskers. In totaal heb ik zeventig maskers gemaakt, met bijbehorende kleding die ik zelf heb genaaid. De meditatie ligt in het maken, het onderweg zijn. Met de maskers treden we jaarlijks op in de Middelburgse Nacht van de Nacht, als ‘Het Dodenleger’. Geluk? Ik moet er een zware strijd voor voeren. De golf gaat naar boven, en naar beneden. Ik heb wel geleerd: de eenzaamheid moet niet te groot worden. Je moet je blijven verbinden, door je jas aan te trekken en naar buiten te gaan.”

PASPOORT
Phons Bakx werd 7 februari 1956 in Sluis geboren. Na een niet-afgeronde middelbare school in Oostburg, was hij in 1974 en 1975 straattekenaar in Dublin. Daarna vestigde hij zich als kunstenaar in Heille. In 1980 verhuisde hij naar Middelburg. Daar maakte hij naam als mondharpmuzikant en verzorgde vele radioprogramma’s voor VPRO Radio 4 en Omroep Zeeland. Zijn in 1992 verschenen boek ‘De Gedachtenverdrijver’, over de geschiedenis van de mondharp, geldt als standaardwerk voor het Nederlandse taalgebied. Vorige maand verscheen zijn nieuwste boek: ‘De Rondgangers – de verdwenen volkscultuur rond colporteurs, zwervers en koekkramers in de Zeeuwse delta, Vlaanderen, Brabant en zuidelijker’. Het boek kost 25,- euro en is te bestellen via www.antropodium.nl

Dit bericht is geplaatst in Biografie met de tags . Bookmark de permalink.

Één reactie op Phons Bakx, een portret

  1. Lian van den kieboom schreef:

    Lieve Phons,

    Ontzettend leuk om te lezen.
    Je bent zeker een lief , bijzonder en verrassend mens.

    Liefs, Lian

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.