Adriaen Coorte uit IJzendijke

coortecoverEindelijk krijgt Adriaen Coorte een beetje vlees op de botten. Eeuwenlang was hij een mysterie. Jawel, een 17e-eeuwse stillevenschilder in Zeeland. Maar waar precies? En waar geboren? En zijn familie? Met hun boek Adriaen Coorte uit IJzendijke. Een eenzame stillevenschilder, brengen Ton de Jong en Huib J. Plankeel ons een stuk verder. In IJzendijke mag de vlag uit. In Vlissingen en, vooruit, in Middelburg ook.

PZC van 13 maart 2015

Puzzel van Coorte raakt compleet

Het leven van de Zeeuwse schilder Adriaen Coorte was een  mysterie. In een nieuw boek vallen er puzzelstukjes op hun plaats.

door Jan van Damme

Sinds 1950 is ‘onze’ Zeeuwse schilder Adriaen Coorte wereldberoemd. Coorte wordt vandaag de dag in één adem genoemd met de grote 17e-eeuwse schilders als Rembrandt, Johannes Vermeer, Jacob van Ruisdael en Carel Fabritius. Wereldberoemd, maar behalve dat hij een Zeeuw was wisten we tot vandaag hoegenaamd niets over het leven van stillevenschilder Adriaen Coorte. Daar komt nu verandering in. Gisteren werd in het Zeeuws Museum in Middelburg veel nieuws over de Zeeuwse kunstenaar gepresenteerd in de net van de drukpers gerolde uitgave Adriaen Coorte uit IJzendijke. Een eenzame stillevenschilder.

Wat wisten we tot nu toe over Adriaen Coorte?
Eigenlijk heel weinig. Geboren rond 1665, overleden na 1707. Waar hij werd geboren, hoe hij eruit zag, waar hij leefde en werkte, of zijn familie in Zeeland leefde: er waren alleen maar vraagtekens voorradig. Wel was bekend dat Coorte een productieve kunstenaar was. Er zijn na drie eeuwen nog ruim zestig schilderijen van hem bewaard gebleven. Het Rijksmuseum in Amsterdam en het Mauritshuis in Den Haag hebben Coortes in hun collectie. Ook het Zeeuws Museum in Middelburg mag zich gelukkig prijzen: ze hebben daar twee Coortes: één – een vanitasstilleven – in eigendom, en één in bruikleen. Het werk van Coorte is gedateerd tussen 1682 en 1708. Hij schilderde ondermeer schelpen, noten, perziken en frambozen. Van zijn asperges heeft het Rijksmuseum een speciale set servetten gemaakt.

Wat wordt er voor nieuws in het boek gepresenteerd?
Veel. Om te beginnen hebben de auteurs Ton de Jong en Huib J. Plankeel het complete familienetwerk van Adriaen Coorte in beeld gebracht. Lang werd gedacht dat alle essentiële archieven in oorlogsvlammen waren opgegaan. De recente digitalisering van veel redelijk onbekende registers en bestanden brengt opeens nieuwe gegevens aan het licht. Dat geldt zeker voor Coorte. De schrijvers hebben de pas onlangs op internet geplaatste lidmatenregisters van de hervormde kerk van IJzendijke en Sluis geraadpleegd. Daar kwamen ze tien Coortes tegen.

Moet de beroemde Adriaen dan in West-Zeeuws-Vlaanderen worden gezocht?
Inderdaad. In IJzendijke, om precies te zijn. De familie Coorte was rijk en invloedrijk. Ze hadden in de regio polders in eigendom. Dat blijkt uit het ‘register van landoverdracht’. Aan de hand daarvan wordt in het boek de hele familie Coorte gereconstrueerd. Cornelis Coorte was de vader van Adriaen. Cornelis trouwde op 10 april 1657 in de Waalse Kerk van Middelburg met Petronella van Goch, dochter van een vooraanstaande jurist. Adriaen was hun tweede zoon, hij werd geboren tussen 1659 en 1664. Cornelis Coorte had aanzien: als landeigenaar en griffier van IJzendijke bewoonde hij met zijn gezin het magistraatshuis op de Markt, tegenwoordig Markt nummer 3. Daar werd Adriaen dus vrijwel zeker geboren.

Zijn er tastbare herinneringen aan de Coortes in IJzendijke? De Jong en Plankeel zijn niet zo onder de indruk van IJzendijke – ‘een doorsnee dorp’ in een ‘tamelijk troosteloos landschap’. Het is dat er in de pas gerestaureerde hervormde kerk twee graven van de familie Coorte liggen, anders zouden ze het stadje vast links laten liggen. Het familiewapen is bijzonder, met een handvormig samengesteld hennepblad. Hennep was de grondstof voor touw, voor koorden. Daarin zien we de familienaam Coorde, later Coorte: het waren henneptelers, touwvlechters en touwslagers.

Hoe kan zo’n jongetje in een uithoek van de toenmalige Republiek schilder worden?
Het gezin verhuisde in 1675 naar Middelburg. Dat wil zeggen: moeder Petronella en haar zoons, vader Cornelis was overleden. De regio IJzendijke was in die jaren een onherbergzaam oord geworden, vele polders waren onder water gezet om Franse troepen buiten de deur te houden. Petronella vond onderdak in een tuinhuisje van de patriciërswoning van haar vader aan de Gortstraat in Middelburg. Adriaen zal toen een jaar of elf geweest zijn. Aannemelijk is dat hij met zijn moeder bij welgestelde families thuiskwam, waar schilderijen te zien waren. Want ja, je wordt niet zomaar schilder. Dat zie je aan zijn broers: de oudste, Jacob Michiel, maakte carrière bij de marine, zijn jongere broer Michiel ging in dienst bij de VOC, de Verenigde Oost-Indische Compagnie.

Eerlijk gezegd: een groot verschil tussen de twee broers en Adriaen. Valt dat te verklaren?
Misschien. In het boek wordt in elk geval een poging gedaan. In de archieven komt Adriaen nauwelijks voor. Dus wordt geprobeerd de schilderijen het verhaal te laten vertellen. Plankeel en De Jong: ,,Zegt zijn werk iets over zijn leven? Coorte isoleerde de objecten in zijn schilderijen op een unieke wijze. Daar kan een geïsoleerd leven bij hebben gehoord. De gedachte dringt zich op dat hij wellicht gehandicapt was en aan huis gebonden.’’

Kunnen we nu zeker zeggen dat Coorte in Middelburg is gaan werken?
Zeker niet. Hij kreeg een boete omdat hij schilderijen verkocht in Middelburg, terwijl hij niet was ingeschreven in het stedelijke Sint Lucasgilde. Waarschijnlijk woonde hij in Vlissingen, bij een tante of bij zijn broer Jacob. De schrijvers hebben één archiefstuk gevonden, dat die veronderstelling schraagt: Jacob van Citters (1708-1792) had het over ‘Een BloemStuck door Coorde te Vlissingen’.

vanitasNu worden de schilderijen van Coorte voor fabelachtige bedragen verkocht. Hoe was dat in zijn tijd?
De schilder kon niet van zijn werk leven. Enkele keren gebruikte hij achterkanten van beschreven vellen papier om op te schilderen. Dat is geen teken van weelde. Gelukkig voor hem was zijn familie rijk. Zo kreeg hij pachtopbrengsten van polders bij Biervliet en IJzendijke.

Dus: brengt het nieuwe boek echt nieuws?
Ongetwijfeld. IJzendijke mag trots zijn. Vlissingen ook. En als het klopt, zien we nu een gehandicapte, aan huis gekluisterde man voor ons, die zijn verstilde leven op een fenomenale manier op doek heeft gevangen.

Ton de Jong en Huib J. Plankeel: Adriaen Coorte uit IJzendijke. Een eenzame stillevenschilder – Eigen uitgave, hardcover, 96 pagina’s, 14,90 euro.

Bestel: Adriaen Coorte uit IJzendijke

Dit bericht is geplaatst in Biografie met de tags , . Bookmark de permalink.

4 reacties op Adriaen Coorte uit IJzendijke

  1. Purrr van den Brandt schreef:

    De prangende vraag is natuurlijk “hoe kom ik in het bezit van dit boekje”?
    In de database van mijn boekhandel kwam de titel maar ook het ISBnummer niet voor.

    • Jan van Damme schreef:

      Gek dat het boek niet in de database van uw boekhandel voorkomt. Ik denk dat het bij de meeste Zeeuwse boekhandels in voorraad is dan wel gemakkelijk te bestellen is.
      Het ISBN: 978-90-9028808-6. Veel leesplezier, Jan

  2. Huib J. Plankeel schreef:

    Ons boek, een prive-uitgave, is te bestellen via jongplankeel@gmail.com

    Vr.gr
    Huib J. Plankeel

  3. Mieke Julien schreef:

    Was Adriaen Coorte misschien doofstom? In die tijd konden doven niet spreken en schrijven. Het zou kunnen verklaren dat hij geen mensen heeft geschilderd en ook dat hij een groot visueel vermogen en oog voor detail had.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.