Van Dalia 21

vandalevignetDe Dikke Van Dale bestaat 150 jaar. Rein Leentfaar (1944) uit Breskens is als wiskundige al zijn hele leven gefascineerd door taal. Na zijn pensionering – hij was van 1998 tot 2006 wethouder van eerst Oostburg vervolgens van de gemeente Sluis – verdiepte hij zich in de Van Dale (VD), het Groene Boekje en stelt (onder andere) het Zeeuwse dictee samen. In de rubriek Van Dalia pakt hij elke woensdag een taalkwestie bij de kop. Lezers kunnen via leentfaar@zeelandnet.nl taalvragen aan hem stellen (beantwoording persoonlijk of via deze rubriek) en ook suggesties aandragen voor onderwerpen in deze rubriek. Deze keer extra aandacht voor het kerstdictee in de PZC.

NicLeentfaar2.jpgRein Leentfaar (foto Peter Nicolai)

Kerstdictee PZC

De feestdagen

Eerste kerstdag

In de advent wordt er vaak uit Lucas 1 gelezen: de geboorte van Johannes (later genoemd: de Doper) wordt aangekondigd door een engel aan Zacharias, die tempeldienst deed. Hij geloofde het niet en werd daarom letterlijk met stomheid geslagen. Ook de Heilige Maagd, de maagd Maria, de Moeder Gods kreeg een aankondiging, namelijk van Jezus geboorte. Hij zal Zoon van God en Zoon van de allerhoogste genoemd worden. Met Kerstmis, op eerste kerstdag, op het kerstfeest is het dan zover. De dominee preekt in de kerstdienst en bid, de preeses van de kerkenraad is ouderling van dienst en de cantor-organist speelt en zingt dat het een lieve lust is. Er wordt uit het kerstevangelie gelezen. In de kerk staat vaak een kerstboom en er worden spesiale kerstliederen zoals ‘Ere zij God’ gezongen. Bij de rooms-katholieken zijn er maar liefst drie kerstmissen, te weten de nachtmis, de dageraadsmis en de dagmis. Het kindjewiegen is ervoor al geweest: dat gebeurt in een kerstdienst voor de kinderen op 24 december s middags. Natuurlijk zijn er veel mensen die eerste kerstdag met een kerstdiner(tje) afsluiten.

Tweede kerstdag
Op deze dag, op tweede kerstdag, gaan we altijd met ons gezinnetje op stap. We gaan nu wandelen in de Loonse- en Drunense Duinen en daarna gaan we stadten in Eindhoven, de lichtstad. Voor moeder een nieuwe deux-pièces, voor vader een trendy stetson, voor de oudste dochter een mooi negligeetje en voor de jongste zoon een cowboypak. Daarna gaan we brunchen met een kipsatéfiletje, een milkshakeje en wat dies meer zij. Gewoontengetrouw gaan we in de loop van de middag naar de cinema, de bioscoop. Daar draait dan een zwart-witfilm, maar een paar zalen verder een bloedstollende horrorfilm, een successtory en een feelgoedfilm – die laatste als waar kassucces. Het is overdaad, maar daarna genieten we later op de avond ook nog van een dinertje, met borsjtsjsoep, biefstuk met bearnaisesaus en een kaasplateautje met exquise rode port toe. Welvoorzien, in meer dan één opzicht, keren we huiswaarts.

**************

Oplossing en uitslag kerstdictee

Een leuk experiment, zo’n kerstdictee (met kleine letter, behalve aan het begin van een zin of als titel). Er waren heel veel leuke en enthousiaste deelnemers en heel veel leuke reacties: “Het was erg leuk met dit dictee mee te doen. Het leverde ook flink wat discussie op in de familie.” En zelfs de auteur ervan kan voor verrassingen komen te staan! Midden in een zin stond ‘negligeetje’: niks mis mee. Maar laat in de papieren krant (op de website niet!) dat woord nou toevallig aan het eind van een regel afgebroken worden (bij een dictee mag je om die reden nooit afbreken aan het eind van een regel). En dan wordt het niet ‘negligee-tje’ maar komt de oorspronkelijke vorm weer terug: negligé-tje (net als bij: café, cafeetje, café-tje). Daarvoor treft niemand blaam: het kan zijn dat de krant een computerafbreekprogramma hanteert, dan is nu bewezen dat die programma’s – de meeste zijn echt al wel heel goed! – toch niet foutloos zijn. Of iemand heeft het met de hand gedaan en wist niet hoe het moest … vul maar in. Enfin, in de papieren krant was dat dan de elfde fout. Wie die had, mag van mij een andere missen en komt dan toch aan tien fouten (zie voor nummer 12 verderop!). Ook heb ik besloten dat het aanduiden van het foute woord op zich al voldoende is, het hoefde niet per se correct verbeterd te worden. Onjuiste ‘fouten’ tellen niet mee, alleen de correct aangeduide fouten! Ook had ik wellicht wat duidelijker moeten maken dat het met name om spelfouten ging, al gaf de melding ‘Groene Boekje en Van Dale zijn de scheidsrechters’ dat impliciet toch wel aan.

Wat was er niet fout? Over een aantal punten, komma’s, puntkomma’s, dubbelpunten, of ‘er’ er nu wel of niet bij moest, of ‘tijdens de advent’ niet beter was dan ‘in de advent’, etc. valt best te twisten. Als werkwoord is het (het) kindje wiegen, als zelfstandig naamwoord het kindjewiegen. De cowboyhoed ‘stetson’ is een kledingstuk en dus met kleine letter (net als colbert). Het woord ‘kipsatéfiletje’ is correct gespeld, maar zo’n onzinnig woord, dat ik het goed heb gerekend bij de ‘fouten’ (als twaalfde dus). Van GB mag je overal streepjes zetten (succes-story), maar in een dictee mag dat niet! Je was (figuurlijk) met stomheid geslagen, Zacharias werd (door God, letterlijk) met stomheid geslagen. ‘Deux-pièces’ is een de-woord (de boom, de grote boom, een grote boom) en dus wordt het een nieuwe deux-pièces (niet: nieuw). Alleen ‘Kerstmis’ (en Kerstman) met hoofdletter, verder alles met kleine letter: kerstfeest, eerste kerstdag, kerstcadeau, kerstevangelie, etc. Ook ‘Kerstster’ (de Bijbelse ster van bethlehem, niet de plant!) met een hoofdletter, omdat deze uniek is (vergelijk Avondster, Morgenster = venus). Na een dubbele punt (i.h.a.) kleiner letter! Dranken en geloofsrichtingen met kleine letter: rooms-katholieken, sjiieten, protestanten, rode port, een bordeauxtje. De bearnaisesaus is vernederlandst.

De 10 échte fouten (los van dat negligeetje – negligétje en kipsatéfiletje) waren: 1) Jezus (z’n, zijn) geboorte wordt (sisklank met bezitsvorm) Jezus’ geboorte, 2) de Allerhoogste (hier wordt God bedoeld), 3) de dominee bidt (derde persoon enkelvoud), 4) de preses (niet: preeses of praeses) van de kerkenraad, 5) speciale (niet: spesiale), 6) des middags wordt ’s middags, 7) Loonse en Drunense Duinen: bij volledige woorden geen afbreekstreepje zoals in land- en tuinbouw, 8) we gaan statten (wel: stad) en autopetten (wel: autoped), 9) Gewoontegetrouw (niet: gewoontengetrouw) en 10) er zijn wel combinaties van Engelse en Nederlandse uitdrukkingen, zoals liefdadigheidsparty, maar feelgoedfilm, dat kan echt niet en moet feelgoodfilm (GB, VD) zijn!

Alle inzendingen waren van hoog niveau: de 74 inzenders hebben gemiddeld 8,3 goede fouten (!) gescoord! Veel lezers zullen ook naar de fouten hebben gezocht zonder hun oplossing in te sturen. En taal is natuurlijk niet eenieders ding. Er waren 12 inzenders met een maximumscore van 10. Daarom is er geloot. De 5 prijswinnaars zijn geworden: Bert Alderliesten (Lewedorp), Huib Boogert (Goes), Benny van Goethem (St Jansteen), Louis Kesteloo (Middelburg) en S. Wisse-van Stel (Wemeldinge). Zij krijgen hun prijs thuisgestuurd.

*********************************

A. N.a.v. het kerstdictee in de PZC, waarin de lezers 10 fouten moesten opsporen, de volgende vraag: (van een deelnemer, die schreef: zeer voor herhaling vatbaar!) waarom is het wel kerkorganist, maar geen cantororganist en wel cantor-organist? Antwoord: In singer-songwriter is sprake van verwisselbare begrippen, we zeggen dat niet, maar het had ook songwriter-singer kunnen zijn. Zo ook met cantor-organist, we zeggen dat niet, maar het had – bij wijze van spreken – ook organist-cantor kunnen zijn. Bij de samenstelling kerkorganist is dat niet zo. Dat is gewoon een samenstelling van kerk en organist. De kwestie wordt behandeld in het Groene Boekje (als u dat niet hebt, gratis te raadplegen via www.woordenlijst.org!) op p. 37 onder regel 6D. Voorbeelden: een pianiste-componiste, een hotel-restaurant (en ook: hotel-café-restaurant, afgekort hcr zonder punt(en)), zwart-wit, geel-groen (bv. voetbalshirt: deels geel, deels groen), maar geelgroen = geelachtig groen, hier is geel een nadere bepaling bij groen, de begrippen zijn hier niet verwisselbaar) en politiek-ideologisch. Maar het blijft ‘link’: in populairwetenschappelijk is populair een nadere bepaling bij wetenschappelijk, maar in links-extremistisch is het én links én extremistisch (verwisselbaar). Overigens stonden er in het krantenartikel van 9 januari twee fouten: ‘venus’ had moeten zijn ‘Venus’ (domme typefout van mij) en ‘etcetera’ had ‘et cetera’ (los) moeten zijn (fout van de krant, die dat van ‘etc.’ maakte).

B. Nog een vraag: er stond … feelgoedfilm – die laatste als waar kassucces. Moet dat niet ‘ware’ zijn? Antwoord: ‘succes’ is een het-woord, het wordt dus: het ware kassucces, een waar kassucces. In de zin ligt het meest voor de hand dat ‘een’ is weggelaten, en daarom is ‘waar’ het meest logisch.

C. Moet (zie B) ‘die laatste’ niet ‘deze laatste’ zijn? Antwoord: zowel ‘die film’ als ‘deze film’ is mogelijk.

D. Moet ‘een paar zalen verder’ niet ‘verderop’ zijn? Antwoord: misschien mooier, maar niet echt fout, lijkt me.

E. Moet lichtstad niet met een hoofdletter? In Eindhoven zullen ze dat zeker doen en in Deventer noemen ze zichzelf de Koekstad, maar volgens Van Dale klopt dat niet: Leiden is de sleutelstad, Gouda de kaasstad, et cetera (etc.).

F. Moet in ‘de maagd Maria’ het woord ‘maagd’ niet met een hoofdletter? In kerkelijke kringen is dat denkbaar, maar de norm waren VD en GB, en GB schrijft wel ‘de Heilige Maagd’, maar gewoon ‘de maagd Maria’.

G. Moet het in ‘exquise rode port’ niet ‘exquis’ zijn? Antwoord: VD wekt de indruk dat ‘exquis’ niet verbogen wordt (meer exquis, meest exquis), echter: GB heeft wel exquise en zelfs VD heeft het binnen artikelen over ‘exquise lekkernijen’. Het wordt daarom: de port is exquis, we drinken (een) exquise (rode) port.

H. Waarom een hoofdletter bij ‘Duinen’ in ‘de Loonse en Drunense Duinen? Die ‘duinen’ staan niet in GB of VD, maar het is een aardrijkskundige eigennaam, Wikipedia: Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen is een natuurgebied in de Nederlandse provincie Noord-Brabant . Het is ruim 4000 hectare groot en is sinds 2002 een … Bij eigennamen geldt het donorprincipe: die moet je schrijven zoals de persoon of organisatie dat zelf doet … Nu staat op de website van eigenaar Natuurmonumenten ook nog ‘De’. Zo had het dus gemoeten. Gelukkig heeft dat niet voor problemen gezorgd bij het dictee!

 

Dit bericht is geplaatst in Woordenboek met de tags . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.