Middelburg en de Mediene

Joods leven heeft zich herpakt

Joods leven in Zeeland door de eeuwen heen: een geschiedenis van hoogte- en dieptepunten. In 1994 was de inwijding van de herbouwde synagoge een historisch moment.

De viering van ‘Middelburg 800 stad’ houdt ons al het hele jaar bezig. En nog is het niet gedaan. Het grote geschiedenisboek over acht eeuwen Middelburg staat voor komend najaar op de rol. Die publicatie belooft met symposia en rondleidingen een happening van de eerste orde te worden.

Enigszins in de schaduw van dergelijke grote evenementen verschijnen er boeken, die aanhaken bij de viering. Zo werd net voor de zomervakantie in ZB|Bibliotheek van Zeeland de bundel ‘Middelburg en de Mediene’ gepresenteerd, over ‘Joods leven in Zeeland door de eeuwen heen’. Burgemeester Harald Bergmann laat in het voorwoord weten, dat het boek ‘ter ere van het jubileumjaar’ verschijnt.

Naatje Kunstenaar, een Joodse vrouw uit Terneuzen in Zeeuwse dracht, circa 1896 – illustratie uit het boek

Mediene, dat woord verdient voor de niet-ingevoerde lezer wellicht enige verklaring. Die krijgen we van Jan Kouwen – één van de auteurs in het boek – op pagina 67, waar hij vertelt dat Nederland vanaf 1814 in ressorten werd ingedeeld, met aan het hoofd van elk ressort een opperrabbijn: ,,Middelburg werd formeel de standplaats van de opperrabbijn en de Mediene bestond uit de rest van de huidige provincie Zeeland.” Kouwen noemt de officieel erkende Joodse gemeenschappen: Goes was van 1836 tot 1911 een bijkerk van Middelburg, datzelfde geldt voor Vlissingen van 1844 tot 1948, Zierikzee had van 1816 tot 1922 de status van ringsynagoge, Scherpenisse viel van 1822 tot 1832 administratief onder Zierikzee. In 1847 woonden er 711 Joden in Zeeland. Dat was het hoogtepunt. Op 10 mei 1940 telde de gemeenschap 174 leden. Van hen heeft bijna de helft de oorlog niet overleefd.

De geschiedenis van Joods Zeeland begint als zich in de 17e eeuw Portugese Joden in Middelburg vestigen. Die gemeenschap verdwijnt in de 18e eeuw, maar de begraafplaats aan de Jodengang is – gerestaureerd en wel – bewaard gebleven. De uit Oost-Europa afkomstige Hoogduitse Asjkenasische Joden bouwen een synagoge in de Herenstraat. Aad Vos schrijft in zijn hoofdstuk over de wederopbouw van de tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigde sjoel (pagina 133): ,,Bij de bouw in 1705 werd bepaald dat de synagoge niet vanaf de straat zichtbaar mocht zijn, een soort schuilkerkje dus, want ook de tolerantie in de Nederlandse Republiek kende haar grenzen.”

De bundel werd samengesteld onder redactie van Klaas A.D. Smelik en Arjan van Dixhoorn. Smelik is directeur van het Etty Hillesum Onderzoekscentrum in Middelburg, Van Dixhoorn is bijzonder hoogleraar in de Geschiedenis van Zeeland in de Wereld aan het University College Roosevelt, eveneens in Middelburg. Er worden afzonderlijke hoofdstukken geboden over de Middelburgse begraafplaatsen, het Joodse leven in Vlissingen en andere Zeeuwse centra, het Joodse beroepsleven, de Jodenvervolging, de synagoge en het herstel van de Joodse gemeenschap na de Sjoa. Archivaris Toon Franken geeft in een bijlage per plaats een overzicht van Joodse ondernemers. Slagers, kooplieden en kleermakers, die beroepen komen het meeste in de lijst voor.

Met de inwijding van de herbouwde synagoge op 29 november 1994 – ‘een moment van historische betekenis’- heeft de Joodse gemeenschap ‘de draad weer opgepakt’ (pagina 153). De actieve Joodse gemeente telt nu ongeveer veertig leden. Omdat ook veel niet-gelovige Joden en andersdenkenden naar sjoel gaan, is de synagoge ‘een thuis waar alle verschillende meningen over het jodendom en het Joods-zijn in vrede kunnen samenkomen’ (pagina 158).

Klaas A.D. Smelik en Arjan van Dixhoorn (red.): Middelburg en de Mediene, Joods leven in Zeeland door de eeuwen heen – Uitgeverij Garant, 240 pagina’s plus enkele fotopagina’s, 30,- euro.

Dit bericht is geplaatst in Geschiedenis, Godsdienst met de tags , . Bookmark de permalink.

Één reactie op Middelburg en de Mediene

  1. Jacques van den Berg schreef:

    Heel goed dat er nu (eindelijk) een boek over verschenen is.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *