Zij die na ons komen

Een Australische schrijfster met een Zeeuwse achtergrond. Elisabeth Holdsworth – De Rijke. Geboren in 1947 in Middelburg. In 1959 met haar ouders geëmigreerd naar Australië. Daar schreef ze een boek over haar Zeeuwse jeugd en haar overleven aan de andere kant van de wereldbol. En over haar hernieuwde kennismaking met Middelburg. De titel van het boek: Zij die na ons komen.

Ik ontmoette de schrijfster begin oktober in Middelburg. Toen was ze in Nederland om haar boek te promoten. Sindsdien was het wachten op de uitgeverij, tot Zij die na ons komen eindelijk beschikbaar zou zijn. Er waren wat perikelen met de cover, begreep ik.

Eerst was er een foto van haar moeder voor de ruïnes van de Middelburgse abdij als beeld gekozen. Ze poseert in haar zondagse mantelpak met hoed, zo lijkt het. Merkwaardig, vindt ook Elisabeth, in elk geval een opvallende locatie voor wat je bijna een staatsieportret zou mogen noemen. Toen de schrijfster met een vrolijke jeugdfoto van haarzelf met vriendjes en vriendinnetjes in Middelburg aan kwam zetten, werd daaraan de voorkeur gegeven. We hebben het niet over een digitale tekst voor een e-reader, maar over een echt boek dat nieuw ruikt als je het uit de winkel meeneemt. Drukken en verspreiden, de productielijnen zijn daarbij ouderwets lang. Vandaar dat het uit het Engels vertaalde debuut (Those who come after) pas sinds afgelopen week te koop is. Net na Sinterklaas, daar zou ik als uitgever niet al te vrolijk over zijn.

Voor mij betekende het dat het gesprek, dat ik met Elisabeth had, lang bleef liggen en uiteindelijk ook lang in mijn hoofd bleef ronddwarrelen. Meteen uitwerken van zo’n interview is bij mij altijd een goed voornemen. Maar daar blijft het ook bij. Vandaar dat ik afgelopen week, toen de uitgeverij aangaf dat de boeken werden verspreid, mijn twee maanden lang zorgvuldig bewaarde aantekeningen heb ontcijferd en het boek grotendeels opnieuw heb gelezen. Het resultaat van die herlezing en decodering van mijn handschrift ziet u vandaag in de PZC (zaterdag 10 december 2011) in de bijlage Spectrum: ‘Testament van een Zeeuws leven’.

Misschien is het wel goed geweest, dat het verhaal een beetje werd onttrokken aan de deadlines van het dagblad. Nu ik er zo over denk, vind ik dat Elisabeth Holdsworth en haar boek dat wel verdienen. Zij biedt ons in feite haar hele leven aan, niets meer maar vooral ook niets minder. Daar mag je best eens een extra nachtje over slapen.

Ik sprak haar in het Hotel aan de Dam (foto Mechteld Jansen) in Middelburg. Een nogal passende entourage voor een dame, die volgens persberichten adellijke roots zou hebben. De Rijke-Nassau, die naam duikt regelmatig op in interviews. Ik heb die naam nagetrokken – met dank aan Peter Blom van het Zeeuws Archief – en kon in het Zeeuwse nergens zo’n familie vinden. Als ik haar ernaar vraag, heeft ze het over misverstanden, en moet ik het toevoegsel Nassau vergeten. Het is De Rijke: ,,Volgens mij ben ik maar een doodgewone Zeeuwse meid.”

Dat brengt me meteen op een volgend punt. De uitgeverij heeft zonder pardon ‘memoires’ op de cover van het boek gezet. Daarmee word ik toch behoorlijk op het verkeerde been gezet. Wat niet weet wat niet deert, dat weet ik allemaal wel. Maar ik zou me toch wel genomen voelen als ik na lezing zou horen dat de schrijfster voor de loop van het verhaal haar verleden waar ze dat nodig vond een beetje naar haar hand heeft gezet. Misschien dat het verhaal daardoor sterker is geworden, maar mijn geloof in het verhaal zeker niet. Ik weet graag wat ik in handen heb. Nou kun je zeggen, dat memoires herinneringen zijn, die je een zekere ruimte moet geven. Daar kan ik best in meegaan. Maar doelbewuste aanpassingen – bij voorbeeld: in het boek is ze getrouwd met een man die homosexueel blijkt te zijn, in de realiteit is haar man dat niet – maken van het boek een roman.

Ik hoef deze keer geen aparte bio van de schrijfster te maken. Die zit namelijk in het boek. Elisabeth de Rijke wordt in 1947 in Middelburg geboren. Haar vader Jack werkt bij Rijkswaterstaat en komt uit een redelijk gegoede Middelburgse familie. Haar moeder Anna is joods. Ze is afkomstig uit Groede, waar haar ouders in armoedige omstandigheden wonen. Daar is ze door de familie van Jack als het ware gekidnapt. Elisabeth weet zeker dat dat voor de Tweede Wereldoorlog met enige regelmaat voorkwam.

Op pagina 61-63 vertelt haar moeder het volgende: ,,Op een dag zag ik een reusachtige stofwolk, en ik begreep meteen dat dat een rijtuig met vier paarden moest zijn. (…) Oma en opa haalden een klein tafeltje tevoorschijn en zetten dat langs de kant van de weg, met daarop potten ingemaakt fruit en de groentes die ze zelf uit de grond hadden getrokken. Ik had gelijk. Er waren inderdaad vier paarden, met zwarte pluimen op hun hoofden. Op de deuren van het rijtuig stond een gouden leeuw. Deze gasten waren niet van koninklijken bloede, maar dat ze van adel waren begrepen wij heel goed. Het rijtuig kwam snel dichterbij. Ik vraag me weleens af wat er gebeurd zou zijn als ze dat niet gedaan hadden. Ach, ja. Oma had een schoon schort voorgebonden. Opa had boven zijn werkbroek een jasje aangetrokken. Veel hadden wij niet. (…) De eerste die mij opviel was Jack. Zulke donkere ogen. En dat zwarte haar. (…) Jack praatte heel langzaam en wees op zichzelf. Jack, zei hij. Toen wees hij op zijn moeder en zei jonkvrouw Stolburg. Daarna wees hij op mij, en ik zei Janna. (…) Justien sprong van de bok en keek mij aan. Toen pakte hij me beet. Hij was bleek, zeker, maar hij was ook sterk. Voor ik besefte wat er gebeurde zat ik klem tussen Catharina en Jack. Deze mensen trakteren mij, dacht ik, misschien wel op een ritje naar de andere kant van het dorp. Maar toen liet Justien de paarden zo snel rechtsomkeert maken dat een van de dieren struikelde. Hij vloog met het rijtuig het dorp uit. En ik hoorde oma schreeuwen.”

Het is een eerste traumatische ervaring van haar moeder. In de Tweede Wereldoorlog komt ze in Dachau terecht. Ze komt terug, maar is voor het leven beschadigd. Haar dochter Elisabeth – die psychologie studeerde – krijgt meerdere keren met haar onberekenbaarheid te maken. Ze zegt daarover: ,,Mijn moeder was zo kwaad op alles wat er was gebeurd in haar leven. Ze wilde wraak. En ik zat in de weg.”

Jack en Anna trouwen. Elisabeth is hun enige kind. Op het naoorlogse Walcheren kan haar vader zijn draai niet meer vinden. Hij heeft kritiek op zijn werkgever, en voelt zich niet meer welkom. In 1959 emigreren ze naar Australië. Na twee jaar komen we terug, was het aanvankelijke idee. Zover is het nooit gekomen. Jack overlijdt in 1962, Anna en haar dochter Elisabeth blijven in armoede achter. Elisabeth weet met moeite aan voldoende inkomsten te komen, en maakt na haar studie carrière bij de geheime dienst van het Australische ministerie van defensie.

In 2005 overlijdt Katrien, de zus van haar vader. Zij was vele jaren hofdame van de Oranjes. Haar overlijden is voor Elisabeth de reden om naar Nederland terug te gaan. In het boek vraagt Catharina op haar sterfbed nog aan Elisabeth om de laatste honderd jaar van de familiegeschiedenis te boekstaven. Echter, zegt ze in Middelburg: ,,In het echt was Katrien al overleden, toen ik in Nederland aankwam.” In het boek zijn ze op pagina 18 nog wel in gesprek met elkaar: ,,Mijn tante is stervende en droogt uit tot ze dood is. ‘Ik heb gehoord dat je af en toe ook schrijft.’ Haar stem klinkt vermoeid. Ik maak haar lippen nat. ‘Kleine verhaaltjes’, zeg ik. ‘Af en toe wat gedichten. Overheidsrapporten.’ ‘Ach, je zou het verhaal van de Stolburgs moeten schrijven.’ ‘De volledige duizend jaar?’ Catharina kijkt me nadrukkelijk aan. ‘Alleen de laatste honderd jaar hoeven te worden besproken. Vertel ze over je moeder en Jack.’ Ze hapt naar adem. ‘Australië…’ Ze doorzoekt de krochten van haar geheugen voor de laatste kruimels van onze laatste familiegeschiedenis.”

Hoe het ook zij, Elisabeth heeft een familiegeschiedenis geschreven, waarop ze trots kan zijn. Ik vind het een intrigerend verhaal: de Zeeuwse voorgeschiedenis, het leven in Australië, de getraumatiseerde moeder. De vertaling is wat mij betreft dik in orde. Ik vergat te vragen of Elisabeth zelf daar ook nog haar oog over heeft laten gaan. Haar Nederlands lijkt me er goed genoeg voor.

Whatever… het verhaal staat als een huis. Daar gaat het uiteindelijk om.

Elisabeth Holdsworth: Zij die na ons komen – Uitgeverij Contact, 296 pag., 21,95 euro.

Dit bericht is geplaatst in Proza met de tags . Bookmark de permalink.

7 reacties op Zij die na ons komen

  1. d. janse schreef:

    Beste redactie of liever gezegd beste Jan van Damme,

    Op de coverfoto van het boek “zij die na ons komen” staat zeker geen Elisabeth de Rijke. Het is een groepsfotootje is uit mijn jeugd en gemaakt door een oom van me rond 1955. Ik ken alle “vriendjes en vriendinnetjes” op de foto, zelf sta ik in het midden. Ik vraag me trouwens af hoe die Elisabeth aan de foto komt. De foto is namelijk (duidelijk herkenbaar) gekopieerd van de DVD “300 jaar familiegeschiedenis” geproduceerd door ondergetekende. Alles op deze DVD is auteursrechtelijk beschermd!

    Ik zou graag uw reactie vernemen.
    Met vriendelijke groet,
    David Janse

  2. Elisabeth Holdsworth schreef:

    Ik ben Elisabeth Holdsworth en ik ben de tweede kind van het links in de foto aan de voorkant van mijn boek. Ik heb deze foto in mij persoonlijk archief en het is de origineel foto, Ik heb het ook laten zien aan Meneer Van Damme, mij agens en de uitgever. De grafisch artist heeft mijn foto gebreukt. De foto was genomen in de Segeersweg in Middelburg, ik weet niet precies het jaar.

    Elisabeth Holdsworth

    • d. janse schreef:

      Hallo Elisabeth,
      Ik heb een beetje te snel gereageerd op de coverfoto van je boek. Ik werd door iemand in mijn omgeving even op het verkeerde been gezet waardoor ik onnadenkend conclusies trok, die achteraf gezien onjuist waren. Dat spijt me oprecht. Ik heb de redactie van de PZC gisteren al gevraagd de plaatsing van mijn reactie ongedaan te maken, maar tot heden helaas zonder resultaat. Misschien vanaf a.s. maandag.

      Nogmaals mijn excuses en vriendelijk gegroet,
      David Janse

  3. Elisabeth Holdsworth schreef:

    Hallo David,

    Hartelijk bedankt voor u spoedig reactie. Excuses zijn niet nodig. Ik heb gisteren de negatiev van deze foto gevonden. Ik heb altijd gedacht dat mijn vader die foto heeft gemaakt. Mijn vader was een enthusiast fotograaf en ik heb honderde fotos van de oorlog, de bombardement van Middelburg, de Ramp van 1953 en natuurlijk veel van ons familie leven van voor de oorlog. Mijn vader is al fijftig jaar dood en mijn moeder zesendertig, het is jammer dat ik niet meer heeft gevraagd toen ik een kind was. Veel van de fotos in mij bewaring zein van mensen die ik niet ken.

    Merry Christmas and best wishes for 2012
    Elisabeth Holdsworth

  4. Ineke manni schreef:

    Dag Elisabeth
    Segeersweg achter de hoge brug. Dat meisje naast jou ben ik.Mijn broertjePiet staat
    rechts met zijn handje omhoog. Van het maken van de foto is geen herinnering.
    Ons gezin woonde recht tegenover het koetshuis, van landgoed Roozenburg.
    Landgoed buitenrust, lag aan de Oude Vlisingse weg.
    Waar woonde u, dat u met ons op de foto staat? En welke school?
    Uw boek vond ik boeiend. zelf woon ik alweer 45 jaar in Breda. Een oude buurvrouw
    maakte mij attent op het kranten knipsel.
    Hopelijk een groet terug? Veel groetjes en gezondheid. Ineke manni.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.