Geschiedenis van een verdwenen fort

De foto op pagina 47 is veelzeggend. Een stuk landbouwgrond met vier windturbines. Daar, zegt het onderschrift, daar moet Fort Sint Martijn op Hoogerwerf hebben gelegen. We zitten in de Anna-Mariapolder, net ten oosten van de Schelde-Rijnverbinding onder Woensdrecht. Diep in de grond kunnen nog scherven worden gevonden van servies en pijpen van de soldaten, die er ooit gelegerd waren. Maar aan de oppervlakte herinnert er niets meer aan het fort. Verdwenen in stormvloeden en latere bedijkingen. De tijd kende geen genade. J.M.G. Leune (Sint Philipsland 1945) schreef een boek van ruim 650 pagina’s over het volledig van de aardbodem verdwenen fort.

Prof. dr. Leune was van 1965 tot 2007 verbonden aan de Nederlandse Economische Hogeschool respectievelijk de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij was hoogleraar empirische sociologie en schreef ruim honderd publicaties over onderwijs en onderwijsbeleid.

De laatste jaren heeft hij zich verdiept in de geschiedenis van de forten langs de Schelde bij Antwerpen. In 2006 publiceerde hij een zevendelige studie over Lillo en Liefkenshoek. Twee jaar geleden werd daar nog een achtste deel aan toegevoegd.

Nu dus een allesomvattende studie over Fort Sint Martijn op Hoogerwerf. Ingedeeld volgens een voor Leune beproefd concept: deel 1 over de geschiedenis van het fort, deel 2 een chronologisch overzicht van gebeurtenissen in en ontwikkelingen van het fort, deel 3 over personen die bij het fort betrokken waren, deel 4 met bijlagen – o.a. over turf- en strovoorziening.

De geschiedenis van het fort beperkt zich tot de 17e eeuw. We zitten volop in de Tachtigjarige Oorlog. De Spanjaarden hebben sinds 1585 Antwerpen in bezit en zoeken mogelijkheden om meer grip op de voor de scheepvaart belangrijke Schelde te krijgen. In 1627 bouwen ze het fort Hoogerwerf op een punt, van waaruit de scheepvaart in dat deel van de Schelde kan worden gecontroleerd. Bovendien kan het als uitvalsbasis dienst doen voor militaire operaties in Zeeland en West-Brabant.

Uiteraard zijn de Zeeuwse opstandelingen door de bouw van het fort gealarmeerd. Ook de Hollanders maken zich zorgen, Antwerpen kan immers maar beter gemuilkorfd blijven. In 1632 leiden de Spanjaarden in de regio boven Antwerpen diverse nederlagen, en valt ook het Fort Hoogerwerf in Staatse handen. Dat blijft zo tot de Vrede van Munster in 1648.

Het fort heeft al meteen na de bouw in 1627 te leiden door stormvloeden. Dat blijft zo gedurende de hele 17e eeuw. Op 26 januari 1682 wordt het verdedigingswerk na een stormvloed ontmanteld.

Leune noemt Hoogerwerf een Zeeuws fort. De Zeeuwen zorgen ervoor dat het na weer een stormvloed in 1633 en 1634 wordt herbouwd. Na 1640 hebben de Zeeuwen het er voor het zeggen en bestaat het garnizoen uit militairen van Zeeuwse compagnieen.

Er is tot nu toe nauwelijks over het fort geschreven. Voor historici viel het kennelijk tussen wal en schip. Gelegen in een stukje niemandsland tussen Zeeland en Brabant had geen van beide provincies er oog voor. Pas in 1988 probeerde Heemkundekring Het Zuidkwartier – met de plaatsen Hoogerheide, Ossendrecht en Woensdrecht – om het fort te traceren. Daar bleef het bij.

Leune heeft met zijn boek, dat voor een belangrijk deel gebaseerd is op Zeeuwse archieven, een bijna in de nevelen van de historie verdwenen fort weer zichtbaar gemaakt. Zo’n succesvolle speurtocht is fascinerend.

Fort Sint Martijn op Hoogerwerf is uitgegeven door het Algemeen Rijksarchief van België te Brussel in de serie “Studia”. Het adres van het Rijksarchief is Ruisbroekstraat 2, 1000 Brussel.  Het is daar op twee manieren verkrijgbaar: door het af te halen bij de winkel van het Algemeen Rijksarchief op het bovenvermelde adres, door het bij het Algemeen Rijksarchief te bestellen. Dit kan op drie manieren: per post (zie  het genoemde adres), per e-mail of per fax (00-32-25137681).
Bij een bestelling dient het publicatienummer (= 4943) te worden opgegeven. De prijs per boek bedraagt 25 euro. Voor een verzending naar Nederland bedragen deze kosten 13,- euro.

Dit bericht is geplaatst in Geschiedenis. Bookmark de permalink.

0 reacties op Geschiedenis van een verdwenen fort

  1. Robert Duyndam schreef:

    dit is geen reactie, maar zou graag in kontakt komen met Jan van Damme omtrent forten langs de Schelde NL/B daar ik opzoek ben naar een verdwenen fort.
    Ik ben bezig met een studie over de Weester en Oosterschelde.

    mvg Robert Duyndam
    1

    • Jan van Damme schreef:

      Beste Robert, volgens mij hebben we al contact, namelijk via dit blog.
      Ik ben benieuwd naar je studie over de Scheldes.
      En verdwenen forten – het fascinerende is dat ze nooit helemaal weg zijn.
      Je kunt me mailen: j.vandamme@pzc.nl of via dit boekenblog reageren.

      Vriendelijke groet, Jan van Damme

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.